Unia Europejska ma specyficzną strukturę opartą na systemie instytucji, które wspólnie zarządzają politykami unijnymi. Na rzecz ogólnego dobra Europejczyków działa stale 7 instytucji, 9 organów oraz ponad 30 agencji zdecentralizowanych.
Istnieją 4 główne instytucje decyzyjne.
Wspólnie określają one kierunki polityki UE oraz tworzą prawo.
Parlament Europejski (PE) – forum debat i podejmowania decyzji. Składa się z 720 posłów, którzy reprezentują państwa członkowskie. Wraz z Rada Unii Europejskiej posiada uprawnienia do zmiany wniosków ustawodawczych oraz podejmowania decyzji dotyczących budżetu UE. Pełni także funkcję nadzorczą wobec Komisja Europejska i innych instytucji.
Rada Europejska (RE) – wyznacza kierunki i priorytety działań UE. Składa się z 27 przedstawicieli państw członkowskich, przewodniczącego Rady Europejskiej oraz przewodniczącego Komisji Europejskiej. Najbardziej widoczną formą jej działania są szczyty (formalne, nieformalne i nadzwyczajne). Podczas nich przyjmowane są konkluzje, w których wskazuje się najważniejsze problemy oraz cele do realizacji.
Ważne: RE nie przyjmuje ani nie negocjuje prawa.
Rada Unii Europejskiej (RUE) – często nazywana po prostu Radą – jest jedną z kluczowych instytucji decyzyjnych. Tworzą ją ministrowie państw UE. Jej głównym zadaniem jest stanowienie prawa oraz budżetu (we współpracy z Parlamentem Europejskim). Zajmuje się także koordynowaniem polityk państw członkowskich, ustalaniem wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz podejmowaniem decyzji o zawieraniu umów międzynarodowych.
Komisja Europejska (KE) – pełni głównie funkcję wykonawczą: proponuje nowe akty prawne, czuwa nad ich przestrzeganiem w państwach członkowskich, wdraża decyzje oraz zarządza bieżącymi działaniami UE. Stoi także na straży traktatów i reprezentuje Unię na arenie międzynarodowej, m.in. w sprawach gospodarczych i handlowych.
Ich pracę uzupełniają trzy inne instytucje:
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) – odpowiada za interpretację prawa UE oraz nadzorowanie jego przestrzegania przez państwa i instytucje. Rozstrzyga także spory prawne między krajami członkowskimi a instytucjami UE. W niektórych przypadkach sprawy do Trybunału mogą wnosić również osoby prywatne, przedsiębiorstwa i organizacje, jeśli uznają, że ich prawa zostały naruszone. TSUE składa się z 27 sędziów oraz 11 rzeczników generalnych.
Europejski Bank Centralny (EBC) – główna instytucja finansowa UE. Odpowiada za politykę pieniężną, stabilność cen, emisję euro w strefie euro oraz bezpieczeństwo sektora bankowego. W jego skład wchodzą prezes, wiceprezes oraz prezesi banków centralnych państw członkowskich.
Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) – niezależny organ kontrolny UE. Sprawdza prawidłowość gromadzenia i wydatkowania środków unijnych oraz wspiera poprawę zarządzania finansami. Podobnie jak Rada Europejska, nie posiada uprawnień do egzekwowania prawa. Składa się z przedstawicieli wszystkich państw członkowskich.