Natura 2000 to najmłodsza z form ochrony przyrody w Polsce, wprowadzona w 2004 roku jako jeden z obowiązków związanych z przystąpieniem naszego kraju do Unii Europejskiej. Obszary te powstają we wszystkich państwach członkowskich, tworząc wspólną europejską sieć ekologiczną, której celem jest zachowanie najcenniejszych siedlisk i gatunków na kontynencie. Małopolska, dzięki górskiemu ukształtowaniu terenu i bogactwu przyrodniczemu, należy do regionów o największym zagęszczeniu takich obszarów w Polsce.
Tatry to jeden z najważniejszych obszarów Natura 2000 w regionie. Choć stanowią niewielki fragment długiego łańcucha górskiego, skupiają wyjątkowe zbiorowiska roślinne i zwierzęce charakterystyczne dla wysokogórskiego klimatu – od kosodrzewiny po hale i turnie, będące ostoją niedźwiedzia brunatnego, świstaka czy kozicy tatrzańskiej.
Pieniny chronią przede wszystkim rzadkie, nieleśne siedliska związane z wapiennym podłożem i południową ekspozycją stoków – murawy kserotermiczne, zarośla jałowca czy naskalne murawy wysokogórskie. To także ważna ostoja ptaków – dla puchacza, którego lokalną populację szacuje się na 4-6 par, oraz dla sóweczki, dla której corocznie notuje się tu 3-4 pary lęgowe.
Ojcowski Park Narodowy, najmniejszy park narodowy w Polsce, ukrywa w swoich wapiennych dolinach niezwykłą różnorodność siedlisk – od muraw kserotermicznych i źródlisk wapiennych po żyzne buczyny i niedostępne dla zwiedzających jaskinie. To dom m.in. dla nietoperzy, traszki grzebieniastej i rzadkich motyli, takich jak czerwończyk nieparek.
Jednak w samej Małopolsce obszarów Natura 2000 jest znacznie więcej — obejmują zarówno obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO/PLB), jak i specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO/PLH). Wśród innych małopolskich obszarów są m.in.:
- Gorce (ostoja siedliskowa i ptasia)
- Dolina Białki
- Małe Pieniny (osobny obszar siedliskowy, niezależny od „głównych” Pienin)
- Beskid Niski (rozciągający się też na województwo podkarpackie)
- Niedzica
- Podkowce w Szczawnicy
- Dębnicko-Tyniecki obszar łąkowy (w granicach Krakowa)
- Dolina Górnej Mierzawy (okolice Miechowa)
Łącznie w całej Polsce sieć Natura 2000 obejmuje ponad 800 obszarów siedliskowych i ponad 140 obszarów ptasich, a Małopolska — ze względu na górski i wyżynny charakter terenu — ma jedno z największych zagęszczeń takich obszarów w kraju.
Obszary Natura 2000 nie oznaczają całkowitego zakazu działalności człowieka – wiele z nich pozostaje użytkowanych rolniczo czy turystycznie, pod warunkiem że nie zagraża to chronionym siedliskom. Dzięki unijnym środkom możliwe jest finansowanie badań, monitoringu przyrodniczego oraz projektów ochronnych, które pozwalają zachować te unikatowe krajobrazy dla przyszłych pokoleń.
Słowniczek
Obszar specjalnej ochrony ptaków (OSO/PLB) – teren wyznaczony w celu ochrony populacji dzikich ptaków i ich siedlisk.
Specjalny obszar ochrony siedlisk (SOO/PLH) – teren chroniący określone typy siedlisk przyrodniczych oraz gatunki roślin i zwierząt inne niż ptaki.
Siedlisko przyrodnicze – obszar o określonych warunkach geograficznych i klimatycznych, zamieszkiwany przez charakterystyczne dla niego gatunki.
Murawy kserotermiczne – suche, ciepłolubne zbiorowiska trawiaste, typowe dla nasłonecznionych zboczy o podłożu wapiennym. Otulina – strefa ochronna otaczająca park narodowy lub rezerwat, łagodząca wpływ otoczenia na obszar chroniony.